توریسم ساحلی پایدار (توریسم ساحلی سبز)- گردشگری سبز (زیست محیطی)

چكيده

واژه «توریسم» (Tourism) به مجموعه مسافرتهایی گفته می شود که بین مبدأ و مقصدی با انگیزه های استراحتی، تفریحی، تفرجی، ورزشی، دیداری، تجاری، فرهنگی و یا گذران اوقات فراغت انجام می گیرد. در راستاي گردشگري پايدار بایستي تنها اثری که از توریسم در محيط به جا گذاشته می شود، عکس‌ها و خاطرات سفر باشند که از طبیعت نزد توریست‌ها باقی می‌ماند. گردشگری و تفرج در نواحی ساحلی، دارای جايگاهی است كه در سه زير منطقه موازی با ساحل ، قرار دارد كه شامل دريا، كنار دريا و پشت ساحلي است. براي شناخت و برنامه ريزي موثر براي فراهم آوردن گردگشگري پايدار مدلي ساده (مدل عميد) ولي فراگير از پتانسيلهاي گردگشگري شهر بابلسر (Case Study) تهيه گرديده كه اين مهم قابل استفاده براي تمام شهرهاي ساحلي جهان مي باشد. اين مدل ارزيابي گردگشگري ساحلي پايدار از دو جدول فعاليتها و خدمات تسهيلات تشكيل شده كه بوسيله نقشه هاي ماهواره اي و مطالعات ميداني گزارش‌ها موجود انتشار مي يابند. در جدول ذكر شده هر فعاليت و يا خدمات تسهيلاتي كه داراي گزينه بالقوه باشد بايستي براي آن برنامه اساسي تعريف گردد. چنانچه هر فعاليت و يا خدمات تسهيلاتي داراي گزينه بالفعل باشد نشان از نقطه قوت آن است. اگر هر فعاليت و يا خدمات تسهيلاتي داراي هم گزينه بالقوه و بالفعل باشد، بايستي براي آن برنامه بهبود تعريف شود. متوليان امر نيز بايستي هرساله با مطالعه مجدد و به روزآوري جدول بهبود مستمر را تحقق بخشند. در مجموع شهر بابلسر داراي پتانسيلهاي فراواني براي گردشگري ساحلي پايدار مي باشد كه مديريتي يكپارچه و هدفمند را مي طلبد. اگرچه اکنون برخي از فعاليتها بر كميت امور گردگشگري شهر تاثير گذاشته است ولي بررسيها از فقدان پايداري و عدم همسويي بسياري از فعاليتها با شاخصهاي كيفي و زيست محيطي حكايت دارد.

مقدمه

1- درياي خزر

درياي خزر در رديف يكي از انواع چهارگانه درياهاي جهان به نام درياهاي بسته و بزرگترين نمونه آن قرار دارد. درياي خزر با طول يك هزار و 160 كيلومتر و عرض متوسط 330 كيلومتر با امتداد شمالي جنوبي بين مدارهاي 37 تا 47 درجه شمالي، وسعتي بالغ بر 42 هزار و 914 كيلومتر مربع (پس از تحولات سطحي و حجمي سال‌هاي اخير) دارد.
مجموع خط ساحلي اين دريا بالغ بر 6400 كيلومتر است كه 724 كيلومتر آن به ايران تعلق دارد. حجم آب درياي خزر معادل 78 هزار كيلومتر مربع است. اين دريا را مي‌توان از نظر عمق، وضعيت ناهمواري‌ها و برخي صفات آب شناختي به 3 منطقه؛ شمالي، مركزي و جنوبي تقسيم كرد. حوزه آبريز اين دريا بيش از 3‌ميليون كيلومتر مربع است كه 7 درصد آن به ايران تعلق دارد. اين دريا، از بزرگترين درياهاي محصور در خشكي، در جهان است كه منطقه اي به وسعت 244/46 كيلو مترمربع را شامل مي شود و حداكثر پهنا و طول آن به ترتيب 554 و 1280 كيلومتر است. عمق آن از 50 متر در ناحيه شمال تا 980 متر در ناحيه جنوب متفاوت است. طول آن حدود 1200 کیلومتر از شمال به جنوب با عرض 200 تا 450 کیلومتر محاسبه شده است. گودی این دریا در بخش شمالی، 10 تا 12 متر، در بخش میانی تا 770 متر و بیشترین عمق آن نیز 1025 متر است که عمدتاً در نواحی جنوبی آن قرار گرفته است. سطح آب دریاچه در حدود 26 تا 28 متر )برحسب سال های مختلف) از سطح آب دریاهای آزاد، پایین تر است.

2- توريسم

گردشگری معال فارسی و جامعاً دقیق واژه Tourism در زبانهای انگلیسی، فرانسه و آلمانی است که بصورت مصطلح در زبان فارسی بصورت جهانگردی ترجمه شده است. ریشه این واژه از اصطلاح Tornus یونانی و لاتین گرفته شده که یکی از معانی آن گردش کردن و یا گشتن است و با پسوند Ism یا گری بصورت اسم مصدر Tourism یا گردشگری در آمده است. در زبان فارسی کلمه « سیاح» در گذشته به کسانی گفته می شد که با هدف و منظور شخصی دست به سفر می زدند؛ و این واژه در زبان فارسی تا نیمه اول قرن بیستم در معنی فوق به کار میرفت تا آنکه دو واژه جهانگرد و جهانگردی جای آن را گرفت. ولي در مجموع واژه « گردشگر» رساتر از واژه جهانگرد بوده و گویای اصطلاح توریست می باشد. در جهان واژه «توریسم» (Tourism) به مجموعه مسافرتهایی گفته می شود که بین مبدأ و مقصدی با انگیزه های استراحتی، تفریحی، تفرجی، ورزشی، دیداری، تجاری، فرهنگی و یا گذران اوقات فراغت انجام می گیرد و در آن شخص توریست در مقصد اشتغال و اقامت دائم ندارد. بر پایه تعریفی از سازمان ملل که بنا بر پیشنهاد کنفرانس بین المللی جهانگردی آن سازمان در رم ارائه گردیده؛ «توریست یا بازدید کننده موقت کسی است که بمنظور تفریح، استراحت، گذران تعطیلات، بازدید از نقاط دیدنی، انجام امور پزشکی، درمانی و معالجه، تجارت، ورزش، زیارت، دیدار از خانواده، مأموریت و شرکت در کنفرانسها به کشوری غیر از کشور خود سفر می کند؛ مشروط بر اینکه حداقل مدت اقامت او از 24 ساعت کمتر و از 3 ما بیشتر نبوده و کسب شغل و پیشه هم مد نظر نباشد.» بر پایه تعریف فوق گردشگری داخلی در قالب صنعت توریسم قرار نگرفته و صرفاً به گردشگرانی که از دیگر کشورها وارد یک کشور می گردند اصطلاح توریست اطلاق می شود. «رد پا» باید تنها اثری باشد که از توریسم در طبیعت به جا گذاشته می شود و عکس‌ها و خاطرات سفر نیز تنها یادگاری‌هایی باشند که از طبیعت نزد توریست‌ها باقی می‌ماند.

3- توريسم ساحلي

گردشگری و تفرج در نواحی ساحلی، دارای جايگاهی است كه در سه زير منطقه موازی با ساحل ، قرار دارد:

· 3-1- منطقه آبهای ساحلی (دريا)

اين منطقه دريايی اكولوژيكی نزديك ساحل، از حدود فلات قاره شروع کار می شود و تا ساحل ادامه دارد. اين منطقه غنی ترين منطقه برای ماهيگيری است و غالباً شامل صخره ها و ستونهای سنگی جالب توجه می باشد. اين قسمت برای سفر به جزاير نزديك نيز مورد استفاده قرار می گيرد.

· 3-2- منطقه ساحل (كنار دريا)

محدوده ای از خشكی را در بر می گيرد كه از اثرات امواج دريا ابتدا مي شود بخصوص اگر گسترده و شنی باشد، بسياری از بازيها و ورزشهای آبی گروهی در اين منطقه انجام مي شود.

· 3-3- منطقه پهنه کرانه ای و پس كرانه اي (پشت ساحلي)

اين منطقه به ناحيه پشت منطقه ساحل اطلاق می شود و بسياری از تفريحات دريايی را حمايت می كند. مانند چادر زدن، پيك نيك و گردش بيرون شهر. در برخی مكانها، اين منطقه هتلها و برخی مشاغل را در بر می گيرد. چشم انداز مهم اين منطقه منظره درياست. اراضي پشت ساحلی عموماً شامل مناطقی است كه خدماتی را برای فعاليتهای تفريحی در بر می گيرد. منظره ساحلی توسط پستی ها و بلندی ها و پوشش گياهی شكل گرفته است. چند نوع فعاليت ساختاری وجود دارد كه بر تغيير فيزيكی خط ساحلی تأثير می گذارد و شامل خانه سازی، توسعه صنعتی، بنادر، مسيرهای كشتيرانی، خاكريزها، گذرگاههای خشكی، ديوارهای دريا، موج شكنها، پروژه های استوار سازی شنها و ساحل، موانع نگهدارنده طوفانهای دريايی و امواج و غیره می شود. ناحيه ساحلی منطقه ای انتقالی و به شدت آسيب پذير است و از آنجا كه آخرين پذيرنده آلاينده های خشكی و دريا می باشد، از تجمع آلاينده ها در معرض تهديد دائمی قرار دارد. آلودگی درياها و تأثير فعاليتهای خشكی ها كه ماحصل پيامد توسعه اقتصادی- اجتماعی در خط ساحلی و حوضه های آبريز آن مي باشد، از مهمترين مسائل در اغلب مناطق دنياست كه بطور مستقيم زيستگاههای ساحلی را تحت تأثير قرار می دهد. از سوی ديگر تغييرات آب و هوايی نيز نواحی ساحلی را متأثر ساخته و از طريق تغيير سطح آب دريا، فرسايش اراضی حوزه های آبريز، طوفانها، تغيير رخساره سواحل و جابه جايی منابع زنده اثرات زيانباری بدنبال دارد. اين در حالی است كه سواحل از دير باز نقش غير قابل جانشينی در اقتصاد و توسعه تمدنها دارا بوده، بعنوان مدخل ورود به دريا در سراسر جهان منابعی جهت تغذيه، حمل و نقل، دسترسی به انرژی و تفرج برای شمار روز افزون مردم فراهم آورده اند. چنين ويژگيهايی سبب تمركز انسان و مجموعه خدماتی وابسته به آن در كرانه درياها گرديده است و توسعه اين روند فضای اين ناحيه ساحلی را متحول ساخته به تدريج اشكال طبيعی و زيستگاههای منحصر بفرد، جای خود را به فعاليت های بشری می دهند كه هر يك به نحوی آلاينده های مختلفی را به ناحيه ساحلی و دريا وارد می كنند.

4- شهر بابلسر

رودخانه بابلرود از وسط بابلسر مي‌گذرد و شهر را به دو قسمت تقسيم كرده است. دو پل زيبا ، كه يكي از آنها توسط آلماني‌ها و ديگري توسط متخصصان ايراني احداث گرديده زيبايي منحصر بفردي را براي شهر ايجاد كرده، آب رودخانه چون به دريا متصل است به همراه بالا آمدن آب دريا بالا مي‌آيد. اسكله‌هاي قايقراني در كنار رودخانه با انواع قايق‌هاي متعدد و پدالو به جذابيت اين رودخانه افزوده است. روشنايي در شب و انعكاس نور به داخل آب رودخانه فضاي دلپذيري را براي مسافران و گردشگران فراهم مي‌آورد. البته در كنار اين رودخانه، پياده رو و فضاي اقامتي به صورت زيبا وجود دارد. درختان صنوبر در دو طرف جاده سايه گردشگران را در روز فراهم مي‌آورند. كشتي‌هاي ماهيگيران، زيبايي اين شهر را چندين برابر افزايش داده و وجود ساحل زيبا در كنار نه پاركينگ در قسمت غرب شهر بابلسر در فصلهاي داغ گردگشگري براي گردشگران قابل استفاده مي‌باشد. از ديگر جاذبه‌هاي اين شهر منطقه زيباي ميررود مي‌باشد. وجود شهرك‌هاي درياكنار، خزر شهر شمالي و جنوبي، درياسر شهر بابلسر را به عنوان يك منطقه توريستي تبديل كرده است. اقامت در بابلسر با مجتمع هاي اقامتي و شنا در ساحل اين شهر و گشت دريايي بهترين اوقات را براي گردشگران فراهم مي‌آورد. لازم به ذكر است در اين شهر ورزش اسكي و قايقراني در دريا و رودخانه براي علاقه مندان داير است. قايق‌هاي تندرو در اين شهر مي‌تواند سفر درياي خوبي را براي گردگشگران فراهم آورد.

5- بررسي ميداني توان گردگشگري پايدار در شهر بابلسر

در راستاي شناخت و برنامه ريزي موثر براي فراهم آوردن گردگشگري پايدار مدلي ساده (مدل عميد) ولي فراگير از پتانسيلهاي گردگشگري شهر بابلسر تهيه گرديده است كه اين مهم قابل استفاده براي تمام شهرهاي ساحلي جهان مي باشد. دو جدول مجزا به شرح زير ارائه شده است:
جداول كه ركن اصلي ارزشيابي زيست محيطي است و در ورژن جديد شامل هشتاد شاخص مي گردند، در وبلاگ قرار نگرفته اند. لطفاً براي اطلاع و دستيابي به مدل ارزشيابي با مدير وبلاگ تماس حاصل شود.

۶- جمع بندي و نتيجه گيري

همانطور كه مشاهده گرديد اين مدل ارزيابي گردگشگري پايدار از دو جدول فعاليتها و خدمات تسهيلات تشكيل شده كه بوسيله نقشه هاي ماهواره اي و مطالعات ميداني گزارش‌ها موجود انتشار مي يابند. در جدول ذكر شده هر فعاليت و يا خدمات تسهيلاتي كه داراي گزينه بالقوه باشد بايستي براي آن برنامه اساسي تعريف گردد. چنانچه هر فعاليت و يا خدمات تسهيلاتي داراي گزينه بالفعل باشد نشان از نقطه قوت آن است و بايستي هرساله تكرار پذيري و مطلوبيت آن رصد شود. اگر هر فعاليت و يا خدمات تسهيلاتي داراي هم گزينه بالقوه و هم بالفعل باشد، بايستي براي آن برنامه بهبود تعريف شود. متوليان امر نيز بايستي هرساله با مطالعه مجدد و به روزآوري جدول، بهبود مستمر را تحقق بخشند. در مجموع شهر بابلسر داراي پتانسيلهاي فراواني براي گردشگري ساحلي پايدار مي باشد كه مديريتي يكپارچه و هدفمند را مي طلبد. اگرچه در وضعیت کنونی برخي از فعاليتها بر كميت امور گردگشگري شهر تاثير گذاشته است ولي بررسيها از فقدان پايداري و عدم همسويي بسياري از فعاليتها با شاخصهاي كيفي و زيست محيطي حكايت دارد.